Artykuły
Historie krakowskich kamienic (cz. XX)


Pałac Potockich
Pałac Potockich

Pałac Potockich, zwany także Pałacem Zbarskich, w którym obecnie znajduje się siedziba Instytutu Goethego, stanowi część historycznej zabudowy centrum Krakowa. Wzniesiony przy Rynku Głównym pod numerem 20 jest przykładem renesansowego budownictwa mieszkaniowego. Powstał w wyniku połączenia sąsiadujących ze sobą kamienic zaprojektowanych w stylu gotyckim. Bliźniacze rezydencje wybudowano jeszcze w XIV stuleciu. Przekształcanie ich w zabudowę pałacową zakończyło się ostatecznie w 1540 roku. Nad przedsięwzięciem czuwała rodzina Firlejów, która w tym okresie dysponowała wyłącznym prawem własności do obu kamienic. Pałac przeszedł w ręce kolejnych właścicieli wraz z nadejściem nowej epoki.

W XVII wieku obiekt zakupili przedstawiciele kolejnego wpływowego rodu magnackiego – Zbarascy. Przemiany, jakie na przestrzeni wieków dokonały się w sposobie myślenia o sztuce i architekturze, wymusiły na nowych lokatorach wprowadzenie dużych zmian do pierwotnego projektu, polegających na dostosowaniu projektów do obowiązującego wówczas stylu architektonicznego. Decyzja o przebudowie miała również związek z planami uczynienia z budynku reprezentacyjnej rezydencji rodowej Zbaraskich. Jednym z założeń było umieszczenie w odpowiednich miejscach symboli szlacheckich, szczególnie herbu Korybut. Większe zmiany projektowe na prośbę Jerzego Zbaraskiego zaproponował architekt flamandzki Henryk van Peene (który w 1626 roku projektował twierdzę i pałac w Zbarażu). Wpływ zagranicznych prądów artystycznych został wyraźnie zaznaczony w realizacji barokowej budowli. Podczas przebudowy wzniesiono m.in. dziedziniec z charakterystycznymi krużgankami i arkadami na wysokości dwóch kondygnacji. Dopełnienie nowej części pałacu miała stanowić sień zaplanowana od strony Rynku Głównego, prowadząca do najbardziej reprezentacyjnych pomieszczeń pałacu.

Przez lata zachowywano barokową formę architektoniczną, aż do drugiej połowy XVIII wieku kolejni lokatorzy nie podejmowali starań o dostosowanie budynku do swoich indywidualnych potrzeb. Większą odwagą w tym zakresie wykazał się hrabia Eliasz Wodzicki. Pozostałością po jego zarządzaniu była adaptacja budynku zgodnie z wyznacznikami stylu neoklasycystycznego. Przebudową kierował w latach 1778–1783. W tym czasie opracowano i wcielono w życie koncepcję architektoniczną całkowicie odrębną od realizowanych w przeszłości. Autorstwo projektu historycy sztuki przypisują Ferdynandowi Naxowi. Mimo licznych przekształceń fasady i wnętrza pałacu bez zmian pozostała jego reprezentacyjna funkcja. Z prestiżem budowli wiązał się status społeczny jego mieszkańców. Listę wpływowych właścicieli budynku tworzą m.in. Wiśniowieccy, Jabłonowscy oraz Radziwiłłowie.

Fasada budynku była w tym okresie wzorowana na elementach stylu Ludwika XVI. Ozdobiono ją kamiennymi rzeźbami przedstawiającymi alegoryczne postaci. Frontowa część budynku została ponadto ozdobiona tarczami herbowymi. Początkowa bryła budynku przybrała w tym czasie bardziej monumentalny kształt: dobudowano do niej dodatkowe skrzydło od strony ul. Brackiej. Budynek został podwyższony o dodatkową kondygnację, która powstała w wyniku rozbudowy dawnego poddasza. Przepych pałacu podkreślił ponadto dodatkowy rząd balkonów przylegających do najwyższego piętra. Wnętrza wypełniono m.in. ozdobnymi stiukami i dekoracyjnym drewnem. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wystroju pałacu jest również kamienna rzeźba ustawiona na dziedzińcu arkadowym.

Najmocniej w świadomości krakowian utrwalił się jednak okres, w którym budynek należał do rodziny Potockich, których nazwisko do dzisiaj łączy się z nazwą pałacu. Przedstawiciele rodu mieszkali w pałacu od końca XIX wieku. Jeszcze przed przeprowadzką Potoccy zaplanowali jego gruntowny remont i renowację. Zadanie to powierzono Karolowi Zarembie. Największe prace budowlane objęły wewnętrzny dziedziniec. Przebudowa trwała w tej części rezydencji od 1896 roku. Po dwóch latach odmieniony budynek był gotowy do użytkowania. Nie oznaczało to jednak rzeczywistego końca inwestycji. Po pierwszej dekadzie XX wieku nadszedł czas na dalsze zmiany. Projekt pałacu wymagał kolejnych poprawek. Ludwik Wojtyczko i Kazimierz Wyczyński, architekci zatrudnieni w tym celu, nie tylko zadbali o estetykę budynku, ale także wybrali rozwiązania, które pozwoliły go unowocześnić i zwiększyć komfort życia jego przyszłych mieszkańców. Wśród najistotniejszych remontów należy wymienić wybudowanie nowych klatek schodowych oraz adaptację całego drugiego piętra na potrzeby mieszkaniowe. Najniższą kondygnację zdecydowano się pozostawić w dotychczasowym układzie, dodając do niego jedynie elementy dekoracyjne – zwłaszcza w salonie.

Wydarzeniem, które w znacznym stopniu uwarunkowało dalsze dzieje pałacu, był wybuch II wojny światowej. Po okresie okupacji hitlerowskiej konieczna okazała się rekonstrukcja zabudowy pałacowej. Udało się odnowić takie elementy, jak kamienny portal czy bogate rzeźbienia wieńczące fasadę. Elewację wyróżniają, również zachowane do czasów współczesnych, pilastry nawiązujące do stylu korynckiego.

Zanim budynek zaczął pełnić swoją dzisiejszą funkcję, na skutek zmian ustrojowych zarządzały nim organy państwowe. Tuż po II wojnie światowej powołano w jego murach Instytut Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Upadek komunizmu w Polsce pozwolił władzom Krakowa na większą swobodę w zakresie zarządzania obiektem. Od lat 90. XX wieku w dawnym Pałacu Potockich mieści się Instytut Goethego.

 


Gmach Towarzystwa Rolniczego
Gmach Towarzystwa Rolniczego

W miejscu przecięcia placu Szczepańskiego (pod numerem 8) i ul. św. Tomasza znajduje się modernistyczny Gmach Towarzystwa Rolniczego. Kamienica powstała na działce zajmowanej w przeszłości przez dwa budynki mieszkalne. Po wyburzeniu dawnej zabudowy uzyskano powierzchnię pod nową inwestycję. Co ciekawe, w jednym z wyburzonych budynków w XVII wieku mieszkał słynny krakowski alchemik, Michał Sędziwój. Nowy projekt przygotował Sławomir Odrzywolski. Prace budowlane trwały do 1909 roku. Zgodnie z przyjętą koncepcją architektoniczną, na przeznaczenie obiektu miały wskazywać zdobienia fasady wykonane od strony placu Szczepańskiego. Przedstawiają postaci ludzi pracujących na wsi, co stanowi bezpośrednie nawiązanie do tematyki podejmowanej przez Towarzystwo Rolnicze.

Podstawę nowo wybudowanego gmachu stanowiła kamienica składająca się z jednej kondygnacji podzielonej na siedem pionowych osi podkreślonych rzędami okien. Na parterze działał wówczas sklep, wejście do niego prowadziło przez środkową część fasady. Boczna część budynku została z czasem rozszerzona o bramę wjazdową. W drugiej połowie XIX wieku, tuż przed wyburzeniem obiektu, przy placu Szczepańskim mieszkał generał Jan Zygmunt Skrzynecki. Prace związane z rozbiórką istniejącej zabudowy rozpoczęto w 1908 roku. Warto zwrócić uwagę, że budowa gmachu Towarzystwa Rolniczego była złożonym procesem. Przed wmurowaniem kamienia węgielnego pod nową inwestycję właściciele obiektu musieli zabezpieczyć historyczne elementy pierwotnej zabudowy. Podczas pierwszych prac odkryto m.in. kamienie z hebrajskimi napisami, gotyckie drzwi oraz renesansowe rzeźbienia.

Obecnie gmach składa się fasady głównej i dwóch, nieco niższych, skrzydeł. Po licznych przebudowach ostatecznie zastosowano podział na cztery kondygnacje oraz dodatkowe piętro z poddaszem. Parter z lokalami handlowymi i usługowymi został wyróżniony okazałymi okiennicami. Fasadę przedzielają kamienne pilastry zakończone rzeźbami przedstawiającymi męskie i kobiece postaci trzymające w dłoniach narzędzia rolnicze. Do skrzydła od strony ul. św. Tomasza, na trzecim piętrze, przylegają balkony – element ten nie występuje w innych częściach budynku, co przeczy zasadzie symetrii.

 


Muzeum Książąt Czartoryskich
Muzeum Książąt Czartoryskich

Muzeum Książąt Czartoryskich działa w budynku Arsenału, przekazanym przez władze Krakowa na potrzeby placówki muzealnej. Oddanie budynku do użytkowania nastąpiło w 1874 roku. W tym samym roku rozpoczął się proces przenoszenia do obiektu rozproszonych po kraju zbiorów rodziny książąt Czartoryskich. Oprócz otwarcia wystaw w Arsenale zdecydowano się na przebudowę domów położonych w bezpośrednim sąsiedztwie tego obiektu. W ten sposób powstała siedziba muzeum, której wnętrza zaprojektowano tak, by oddawały charakter instytucji. Dość wymienić, że meble zaprojektowano specjalnie na potrzeby placówki. W gmachu wyodrębniono pomieszczenia na archiwum i bibliotekę. Projektanci wnętrz i dyrekcja ośrodka za główny cel postawili sobie realizację klasycznej definicji muzeum – miejsca Muz opiekujących się nauką i sztuką. Podwójną (artystyczną i edukacyjną) funkcję budynku podkreślano właściwie od momentu rozpoczęcia adaptacji nieruchomości otrzymanych od miasta. Zespół budynków muzealnych tworzą obecnie następujące obiekty: Arsenał miejski, tzw. Klasztorek, czyli budynek stanowiący pozostałość po działalności zakonu pijarów oraz trzy dawne kamienice czynszowe (zakupione przed laty ze środków majątku księcia Władysława Czartoryskiego).

Do kompleksu przekazanego Czartoryskim dobudowano gmach biblioteki. Budowę zrealizowano w okresie PRL z inicjatywy ówczesnej administracji Muzeum Narodowego w Krakowie. W tym czasie w kompleksach muzealnych istniały już ekspozycje stałe, które korespondowały z wystrojem pozostałych wnętrz. Dziedziniec i pierwsze piętro muzeum zostały zaprojektowane w stylistyce nawiązującej do rezydencji Czartoryskich w Puławach.

Mimo upływu lat pomieszczenia muzeum zachowały swój pierwotny wystrój. Układ pomieszczeń i plan ekspozycji mają wartość historyczną, dlatego aranżacja wnętrz podlega szczególnej kontroli konserwatorów zabytków. Do dzisiaj w muzeum znajdują się historyczne elementy wyposażenia, w tym pierwsze gabloty. W budynkach można również spotkać nowoczesne rozwiązania, zwłaszcza w salach z wystawami przedstawiającymi grafikę, rękopisy oraz sztukę orientalną.

Architektura Pałacu Czartoryskich opiera się na różnorodności, wymieszaniu stylów i prądów artystycznych. Dzieje się tak za sprawą odrębnych założeń, które towarzyszyły wznoszeniu każdej budowli dzisiejszego zespołu muzealnego. Główny budynek Muzeum Książąt Czartoryskich składa się z dwóch pięter oraz dekoracyjnej attyki zwieńczonej kolumnami. Jednolitą kolorystykę elewacji przełamują pilastry wykonane z cegły. Ten sam materiał wykorzystano do wykończenia okien.

Ze względu na duże znaczenie ośrodka dla zachowania dziedzictwa kulturowego Polski w 1897 roku utworzono Ordynację Sieniawską, która do końca II wojny światowej dbała o to, by Pałac Czartoryskich oraz gmach muzeum zachowały się w nienaruszonym stanie. Podczas okupacji niemieckiej budynki zostały jednak częściowo zniszczone. Naprawą uszkodzeń zajęły się władze komunistyczne, a w latach 50. XX wieku dobudowano dodatkowe piętro rezydencji. Z kolei wnętrza tzw. Klasztorku urządzono na wzór Świątyni Sybilli w Puławach. Mniej więcej w tym samym czasie w pierwszej sali pełniącej w przeszłości funkcję biblioteki zorganizowano stałą wystawę sztuki antycznej.