Artykuły
Historie krakowskich kamienic (cz. XXV)


Kamienica przy ul. Łobzowskiej
Pierwsza kamienica czynszowa zaprojektowana przez Jana Zawiejskiego do dzisiaj wyróżnia się na tle pozostałej zabudowy ulic Łobzowskiej i Siemiradzkiego. Fasada tego narożnego budynku charakteryzuje się zestawieniem dwóch materiałów budowlanych: kamienia i cegły. Oprócz motywu kolorystycznego uzyskanego w wyniku tego połączenia kamienica została wzbogacona różnorodną ornamentyką. Prace budowlane rozpoczęły się w 1889 roku, a więc jeszcze przed wzniesieniem budynków najbardziej charakterystycznych dla stylu Jana Zawiejskiego: Teatru Miejskiego, prywatnej rezydencji Jasny Dom przy ul. Biskupiej i Łobzowskiej (1909), Domu Żeglikowskiego przy ul. Karmelickiej 45 (realizowanego w latach 1912–1913) oraz kamienicy Ohrensteina położonej u zbiegu ulic Stradomskiej i Dietla (wybudowanej w 1913 roku). Pierwsza kamienica czynszowa słynnego architekta pozostawała w kręgu osiągnięć manieryzmu flamandzkiego. Wskazują na to liczne elementy dekoracyjne wykonane zgodnie z wyznacznikami tego nurtu. Wśród nich dominują zaostrzone zwieńczenia i płaskorzeźby łączące inspiracje zaczerpnięte z różnych stron świata i okresów historycznych. Pozornie nieprzystające do siebie motywy układają się w fantazyjną kompozycję podkreślającą oryginalność całego projektu. Na fasadzie kamienicy umieszczono płaskorzeźby przedstawiające m.in. wizerunki mitologicznych bogów, postać afrykańskiego szamana oraz motywy maryjne. Warto wspomnieć, że rzeźba wykonana nad drzwiami wejściowymi od strony ul. Siemiradzkiego była na tyle charakterystyczna, że w dyskusjach krakowskich architektów wspominano o niej coraz częściej, z czasem łącząc ją z nieoficjalną nazwą budynku – kamienicą pod Matką Boską.

Trwale do obiektu przylgnęła nazwa bezpośrednio kojarzona z inicjatorami budowy. Od początku prace prowadzono na zlecenie radcy Urzędu Miejskiego Jana Ludwika Turnaua i jego żony Karoliny. Małżeństwo mogło poszczycić się nie tylko szlacheckim rodowodem (herb Dobczyc), ale także pokaźnym majątkiem, dzięki czemu wizja architekta mogła być praktycznie pozbawiona ograniczeń finansowych. Na początku ostatniej dekady XIX wieku na parterze znajdowały się pomieszczenia sklepowe i dwa osobne mieszkania, w tym jedno dla dozorcy budynku. Pierwsze piętro przeznaczono na sypialnie i kuchnię. Mieściło się tam sześć pokoi, dwa przedpokoje oraz weranda. Drugie piętro zaadaptowano na dwa mieszkania przeznaczone pod wynajem. Na potrzeby mieszkaniowe wykorzystywano również powierzchnię poddasza. Historycy nie podają natomiast, co znajdowało się w ostatnim pokoju, tj. tym zaprojektowanym na szczycie wieży wieńczącej główną fasadę.

Manieryzm w tej odsłonie odrzucał renesansowe zasady ładu i harmonii na rzecz eksperymentów zarówno w zakresie formy oraz wykonania, jak i inspiracji tematycznych. Źródło kunsztownego wykończenia dekoracji, bogatej i różnorodnej ornamentyki, a także nietypowego połączenia znanych motywów dzieł sztuki, istniało w założeniu, że architekt powinien dążyć do wywołania efektu zaskoczenia (stąd m.in. kontrastowe zestawienie białego kamienia i czerwonej cegły).

Pod względem formalnym kamienica Turnauów pozostaje blisko np. XVI-wiecznych budynków miejskim zaprojektowanych w Gdańsku przez Antonima van Opbergenema.

Tuż po zakończeniu prac budowlanych, w 1890 roku, do budynku wprowadzili się pierwsi właściciele wraz z rodziną i służbą. W przestronnych wnętrzach znalazło się miejsce dla małżeństwa Turnauów, ich dwóch córek, dwóch synów, służącej, kucharki oraz guwernantki. Pierwotni właściciele zamieszkiwali kamienicę do 1900 roku. Decyzja o wyprowadzce zapadła w 1899 roku, po śmierci Jana Turnaua.

 


Pałac Królewski w Łobzowie
Pałac Królewski w Łobzowie

Wielowątkową historię ma Pałac Królewski w Łobzowie. Jego początki sięgają XVI wieku, kiedy pojawiła się idea utworzenia kompleksu pałacowo-parkowego przeznaczonego dla królewskiego dworu. Pałac wraz z otaczającym go parkiem zaplanowano przy dzisiejszej ul. Podchorążych 1. Na tym terenie od przeszło dwóch wieków znajdowała się jednak letnia rezydencja Kazimierza Wielkiego. Kameralny budynek z wieżą obronną – według legendy utrwalonej w kronikach Jana Długosza – mógł stanowić schronienie dla króla i jego żydowskiej kochanki Esterki, która urodziła mu dwóch synów: Niemierzę i Pełkę. Co ciekawe, pozostałości po tych zabudowaniach wykorzystano podczas kolejnej budowy. Prace ruszyły pod koniec XVI wieku, kiedy to Stefan Batory zatrudnił na dworze włoskiego architekta i rzeźbiarza Santiego Gucciego. Do projektu pałacu dołączono szkic ogrodu i według tych dwóch planów prowadzono kolejne prace. Santi Gucci skoncentrował się przede wszystkim na przebudowie głównej części, w której znajdowały się królewskie komnaty. Na terenie kompleksu pałacowo-parkowego, w ramach zaplecza gospodarczego, mieścił się jeszcze okazały folwark.

Pałac powstał w otoczeniu zieleni rozciągającej się aż do granicy z Młynówką Królewską. Stanowi reprezentacyjny przykład renesansowego manieryzmu typu włoskiego, z jego skłonnością do przepychu, a zarazem wiernością klasycznej zasadzie harmonii i estetycznego ładu.

Budynek był przebudowywany równolegle z kolejnymi zmianami na tronie Polski. W okresie panowania Zygmunta III Wazy oczywistym wydawało się dostosowanie zabudowy pałacowej sąsiadującej ze wsią Łobzów do wymogów najważniejszego wówczas kierunku w sztuce – baroku. Adaptacja budynku zgodnie z wymogami nowej epoki rozpoczęła się w 1602 roku. W ciągu trzech lat architekt Giovanni Trevano nadał królewskiej posiadłości reprezentacyjny charakter. Wysiłki projektanta i kolejnych władców z dynastii Wazów, którzy chętnie przeznaczali kolejne sumy na utrzymanie i wyposażenie pałacu, sprawiły, że w połowie XVII wieku posiadłość w Łobzowie była jedną z najbardziej okazałych rezydencji w Polsce, zyskała nawet miano Drugiego Wersalu.

Potop szwedzki spustoszył w 1655 roku znaczne obszary kraju. Najazdy Szwedów spowodowały w Krakowie wiele zniszczeń, pozostawił również wyraźny ślad na posiadłościach królewskich. Pałac w Łobzowie został niemal całkowicie wyburzony. Odbudowę zlecił Jan III Sobieski (prace trwały w latach 1674–1696). W okresie wojny z Turcją król umieścił w pałacu królową Marię Kazimierę z dziećmi. Prawdopodobnie dlatego pamiątki po zwycięstwie Jana III Sobieskiego nad Turkami przechowywano właśnie w murach pałacu w Łobzowie, gdzie król w pierwszej kolejności udał się po powrocie z wojny (za przyjazdem przemawiały względy osobiste: zanim władca dotarł na Wawel, chciał spotkać się z pozostawioną w Łobzowie żoną).

Nadzieje na przywrócenie pałacowi dawnej świetności osłabły wraz z nastaniem dynastii Wettynów. Brak zainteresowania ze strony rodziny królewskiej był równoznaczny z zaprzestaniem starań o utrzymanie budynku w dobrym stanie. W XVIII wieku niszczejący pałac nie budził już powszechnego zachwytu. Kraków pod zaborami nie był miejscem, w którym szczególną troską otaczano zabytki architektury. Warto jednak zwrócić uwagę, że początkowo Austriacy oddali w dzierżawę kompleks pałacowo-parkowy, z zastrzeżeniem, że dzierżawca musi utrzymywać budynki w dobrym stanie. W późniejszym okresie wykupili posiadłość i przeznaczyli ją na Szkołę Kadetów. Od tego momentu rezydencja przestała pełnić wyłącznie funkcje mieszkaniowe i reprezentacyjne. Nowe znaczenie dla historii miasta zyskała zwłaszcza po I wojnie światowej, kiedy otwarto w niej Szkołę Podchorążych.

Wykorzystywanie pałacu do celów edukacyjnych był kontynuowane na szeroką skalę od lat 50. XX wieku aż do dzisiaj. Od zakończenia II wojny światowej kompleksem zarządza Politechnika Krakowska. Uczelnia zorganizowała na jego terenie dwa wydziały: Wydział Architektury oraz Wydział Fizyki, Informatyki i Matematyki. Od 1983 roku zabudowa pałacu w Łobzowie widnieje w rejestrze zabytków.

 


Celestat
Siedziba Towarzystwa Strzeleckiego Bractwo Kurkowe – Celestat

Siedziba Towarzystwa Strzeleckiego Bractwo Kurkowe, zwana także Celestatem, została wzniesiona na terenie Ogrodu Strzeleckiego w centrum Krakowa, przy ul. Lubicz 16. Budowa trwała zaledwie pięć miesięcy. Inauguracja działalności Bractwa w nowym miejscu odbyła się 15 października 1837 roku. Bracia wykupili na swoje potrzeby cały obszar ogrodu, by kultywować dawne tradycje Towarzystwa. Budynek uznawany jest za pierwszy przykład neogotyckiej architektury w Krakowie. Za projekt architektoniczny odpowiadali Tomasz Majewski i Franciszek Lanci. Jeszcze przed końcem stulecia wprowadzono zmiany do pierwotnej koncepcji. Główną przyczyną był rozkwit działalności Bractwa, który wiązał się z koniecznością zwiększenia zaplecza lokalowego. Zadanie rozbudowy siedziby Towarzystwa powierzono Adamowi Nowickiemu. Prace projektowe obejmowały przede wszystkim Salę Strzelecką, której budowa odbiła się głośnym echem w sferach towarzyskich Krakowa, gdyż w tamtych czasach była największym tego rodzaju przedsięwzięciem w regionie. W Sali Strzeleckiej odbywały się oficjalne uroczystości, przyjmowano w niej wpływowych gości, m.in. cesarza Franciszka Józefa I, arcyksięcia Rudolfa, Ignacego Jana Paderewskiego, gen. Józefa Hallera, marszałka Józefa Piłsudskiego, a także prezydentów Stanisława Wojciechowskiego i Ignacego Mościckiego. Pomieszczenie zaprojektowane przez Adama Nowickiego przez wiele lat pełniło funkcję największej sali balowej w Krakowie. Rozbudowa siedziby Bractwa Kurkowego zakończyła się w 1875 roku. W 1911 roku wzniesiono dwa kolejne pomieszczenia: kręgielnię i strzelnicę zimową. W okresie I wojny światowej na terenie kompleksu stacjonowały oddziały wojsk austriackich.

Podczas okupacji hitlerowskiej organizacja utraciła prawa do budynku, a także otaczającego go ogrodu. Niemcy przejęli wszystkie nieruchomości bractwa, by zorganizować w nich odwszalnię dla swoich żołnierzy. W 1940 roku działkę przekształcono w koszary. Zakończenie II wojny światowej nie oznaczało natychmiastowego zwrotu majątku pierwotnym właścicielom. Władze komunistyczne wstrzymały decyzję o przekazaniu nieruchomości na potrzeby Bractwa Kurkowego. Zamiast zwrotu zagarniętego mienia urzędnicy zatwierdzili rozwiązanie organizacji. Przez ponad dekadę od zakończenia wojny Towarzystwo Bractwo Kurkowe formalnie nie istniało. Decyzję w tej sprawie cofnięto w 1957 roku, nie przyspieszyło to jednak procedury odzyskiwania nieruchomości położonych w Ogrodzie Strzeleckim. Od 1951 roku zabudowania należały do klubu sportowego „Olsza”. Z kolei Ogród Strzelecki stanowił wówczas część zasobów Skarbu Państwa.

Uregulowanie sytuacji własnościowej Celestatu nastąpiło w 1990 roku. W latach 90. zarząd organizacji podjął współpracę z Muzeum Historycznym Miasta Krakowa. Zdecydowano o utworzeniu na terenie Ogrodu Strzeleckiego nowego oddziału placówki muzealnej. Pierwszą wystawę zorganizowano w murach Celestatu 21 czerwca 1997 roku. W tym samym roku świętowano 160-lecie utworzenia siedziby Bractwa Kurkowego przy ul. Lubicz 16. Wystawa stała mieści się w czterech salach. Wszystkim nadano odrębne nazwy: Zbrojownia, Skarbczyk, Sala Strzelecka oraz Sala Bracka.

W projekcie architektonicznym Celestatu uwzględniono elementy zagospodarowania ścieżek spacerowych Parku Strzeleckiego. Wśród elementów dekoracyjnych wymienić należy rzeźby przedstawiające Zygmunta Augusta i Jana III Sobieskiego. Ich wykonanie powierzono Waleremu Gadomskiemu. W parku znajduje się także popiersie Marcina Oracewicza autorstwa Michała Korpala. Obecnie na terenie kompleksu stoi również pomnik Jana Pawła II wyrzeźbiony przez Czesława Dźwigaja.